§1. Назоўнік
§2. Прыметнік
§3. Лічэбнікі
§4. Займеннікі
§5. Дзеяслоў
§6. Камуніі
§7. Прыслоўе
§8. Прыназоўнікі, саюзы, часціцы
§9. Сінтаксіс
§1. Назоўнік ⇑
Назоўнікі — словы, якія абазначаюць прадмет і агульнае значэнне прадмета, адказваюць на пытанні: што гэтА? хто гэтА? — i пашырэннем, адпаведна, на «-О»:
пташкО (птушачка)
котешкО (кот, котка)
медведкО (мядзведзь)
§1.1. Адрозніваюцца назоўнікі абазначаюць прадметы, жывых істот і арганізмы, рэчывы, факты, падзеі, з'явы, геаграфічныя абазначэння, а таксама якасці, уласцівасці, дзеянні, стану.
§1.1.1. Назоўнікі ў значэнні «матэрыял» (з чаго складаецца, з чаго зроблена) пашырэннем «-О»:
дравО (дрэва як матэрыял, зроблена з…)
травО (трава, расліны, флора наогул)
жалезО (матэрыял)
§1.1.2. Назоўнікі ў значэнні «прадмет» (асобная, пэўная рэч, жывёла) пашырэннем «-КО»:
дравКО (дрэва: бяроза, асіна)
травКО (трава на газоне)
жалезКО (прадмет)
§1.1.3. Назвы краін пашырэннем «-ИО»:
ИспанИО, РусИО, ФрансИО, ЧехИО
§1.2. У назоўнікаў няма ні роду, ні скланення.
§1.3. Множны лік пазначаецца канчаткам «-И»:
пташкО — пташкИ
котешкО — котешкИ
медведкО — медведкИ
§1.4. Назоўнікі маюць два склону:
просты (назоўным) — словы пашырэннем «-О»
залежны (родным) — словы пашырэннем «-А» (па падабенству прыметнікаў)
медведкА травкО — трава мядзведзя (але таксама, мядзведжая трава)
§2. Прыметнік ⇑
Прыметнікі — словы, якія абазначаюць прыкмета ці ўласцівасці прадмета.
Прыметнікі адказваюць на пытанні: якА? яка такА? — i пашырэннем, адпаведна, на «-А»:
стекленА (шкляны)
дравенА (драўляны)
зеленА (зялёны)
Прыметнік стаіць перад назоўнікам.
§3. Лічэбнікі ⇑
Лічэбнікі — словы, якія абазначаюць колькасць і парадак прадметаў.
§3.1. Колькасныя лічэбнікі:
нуло,
едно, дви, три, чотири, пети, шести, седми, оседми, девети, десети
еднацати, двинацати, тринацати, чотирнацати, петнацати, шестнацати, седмнацати, оседмнацати, деветнацати,
двидесети, тридесети, чотиридесети, петидесети, шестидесети, седмидесети, оседмидесети, деветидесети,
сто, двисто, тристо, чотиристо, петисто, шестисто, седмисто, оседмисто, деветисто,
тисачо, дви тисачи, три тисачи…
милионо, дви милиони, три милиони…
милиардо, дви милиарди, три милиарди…
трилионо, дви трилиони, три трилиони…
трилиардо, дви трилиарди, три трилиарди…
§3.2. Парадкавыя лічэбнікі:
перву (першы), втору (другі), тру (трэці), чотиру, пету, шесту, седму, оседму, девету, десету
§3.3. Зборныя лічэбнікі:
едну (адзін, аднаму), дву (двое), тру (трое), чотиру, пету, шесту…
сколку (некалькі, колькі),
николку (ніколькі),
вси (усе)
§4. Займеннікі ⇑
Займеннікі — гэта словы, якія ўжываюцца замест назоўнікаў, прыметнікаў, лічэбнікаў або прыслоўяў і паказваюць на прадметы або прыкметы.
§4.1. Асабістыя займеннікі.
Асабістыя займеннікі па чыслах (адзіночны і множны) не адрозніваюцца.
1-я асоба — ми (я, мы)
2-я асоба — ти (ты, вы)
3-е асоба — они (ён, яна, яно, яни)
§4.2. Зваротны займеннік — «соби»:
ми читате соби (я чытаю сабе)
ви читате соби (ты чытаеш сабе)
§4.3. Прыналежныя займеннікі — асабістыя займеннікі, якія стаяць пасля вызначанага словы:
пташко ми (мая птушачка)
крошко они (яго дробка)
§4.4. Указальныя, азначальнымі, адносныя, нявызначаныя, адмоўныя займеннік:
то (той, гэта, гэты, столькі, такі, хто, што, нехта, нешта, некаторыя, хто-тое, што-тое, што-небудзь, які-тое, чый-то, дзе-то, калі-тое, як-то, якая-то, які-то)
нито (ніхто, нішто, нічога, нічый, ніякі, не гэта)
ина (любы, іншы)
де (дзе)
ака (як, якая, які, куды, калі)
така (так, такая, такі)
вси (усе)
всеки (кожны, любы)
§4.5. Пытальныя займеньнікі ўтвараюцца даданнем пытальнай часціцы «, А?» (пры адукацыі пыталь прапановы часціца «, А?» дадаецца ў канцы прапановы):
то, а?
ни то, а?
де, а?
ака, а?
§5. Дзеяслоў ⇑
Дзеясловы — гэта словы, якія абазначаюць дзеянне або стан, адказваюць на пытанні: што рабіцЕ? што зрабіцЕ? — i, адпаведна, пашырэннем «-Е»:
Е (быць)
матЕ (мець)
датЕ (даваць)
читатЕ (чытаць)
питЕ (піць)
естЕ (ёсць)
гледатЕ (глядзець)
ходетЕ (ісці)
Дзеяслоў заўсёды варта пасля назоўніка.
§5.1. Часы дзеяслова (якое прайшло, сучаснасць, будучыня) ўтворацца шляхам дадання службовых слоў — у мінулым часе «ТА», у будучыні часу «БУ»:
вставате та (ўставаў)
вставате (устае)
вставате бу (ўстане)
§5.2. Зваротныя дзеясловы, якія адказваюць на пытанне: што рабіТЕСЕ? пашырэннем «-ТЕСЕ»:
купаТЕСЕ (купацца)
бороТЕСЕ (змагацца)
§5.3. Безасабовыя дзеясловы — што рабіТСЕ? — пашырэннем «-ТСЕ»:
смеркаТСЕ (змяркацца)
светаТСЕ (світае)
§5.4. Умоўны лад утвараецца даданнем часціцы «БА»:
попите ба (папіць б)
ходете ба (трэба б ісці)
§5.5. Загадны лад адсутнічае.
§5.6. Спражэння дзеясловаў адсутнічаюць.
§5.7. Пераходныя і непераходнасць дзеясловы не адрозніваюцца.
§6. Дзеепрыметнік ⇑
Дзеепрыметнікi — асобая форма дзеяслова, якая мае як прыкметы дзеяслова, так і прыкметы прыметніка.
Дзеепрыметнікi ўтвараюцца ад дзеясловаў даданнем заканчэння «-ЕСЕ»:
поетЕСЕ глотко (які спявае спявак)
летЕСЕ самолетко (які ляціць самалёт,
ср. самолетко лете — самалёт ляціць)
Дзеепрыметнікi заўсёды стаіць перад назоўнікам.
Дзеепрычастiкi адсутнічаюць. Але так як дзеепрыметнік стаіць перад назоўнікам, а дзеяслоў пасля, то наступныя варыянты можна разглядаць як пераходныя формы да дзеепрычастiкi:
поетесе глотко хрипе
1. які спявае спявак хрыпеў
2. сьпяваючы, спявак хрыпеў
летесе самолетко сверкате
1. які ляціць самалёт зіхаціць
2. летучы, самалёт зіхаціць
§7. Прыслоўе ⇑
Прыслоўі — нязменлівыя словы, якія абазначаюць прыкметы дзеяння або стану і адказваюць на пытанні: як? дзе? калі? чаму? навошта? з якой мэтай? у якой ступені?
§7.1. Абставінымi і азначальнымі прыслоўі пашырэннем «-У»:
тУ (кірунак: тут, там, цяпер, сюды, адсюль, туды)
нитУ (не тут, не цяпер)
всидУ (заўсёды, усюды)
единУ (разам)
уместу (замест)
множкУ, нималУ (шмат, нямала)
малУ, нимножкУ (мала, трохі)
сложенУ (складана, не проста)
нисложенУ (не складана, проста)
сколкУ (некалькі, колькі)
николкУ (ніколькі)
кодУ (калі)
никодУ (ніколі)
инодУ (часам)
передУ (перад, наперад, наперадзе, спераду)
задУ (за, ззаду, таму)
верхУ (уверх, наверсе)
низУ (уніз, унізе)
середУ (пасярэдзіне)
околУ (вакол, каля)
межУ (паміж)
томУ (таго, гэтаму, таму, таму што)
чомУ (чаму)
зачомУ (навошта)
требУ (трэба, неабходна, каб, вынікае, патрабуецца)
токУ (толькі)
бистрУ (хутка)
долгУ (доўга)
умирнУ (спакойна)
тихУ (ціха, цішэй)
гласнУ (гучна, гучней)
согласнУ (згодна з)
важнУ (важна)
добрУ (добра, нядрэнна)
нидобрУ (дрэнна, не добра)
протУ (супраць, не згодны, насупраць)
нипротУ (не супраць, згодны)
§7.2. Якасныя прыслоўі ўтвараюцца ад якасных прыметнікаў з дапамогай канчатка «-ЕА», якое аб'ядноўвае дзеяслоўнае канчатак «-Е» і канчатак прыметніка «-А» (зеленА — зеленЕА), або пры дапамозе дапаможнага словы «болЕА» (светла — болЕА светла):
болЕА (больш)
менЕА (менш)
ранЕА (раней)
познЕА (пазней, потым)
далЕА (далей, затым)
бистрЕА (хутчэй)
долгЕА (даўжэй)
§8. Прыназоўнікі, саюзы, часціцы ⇑
так (згоду: так, правільна)
ни (адмаўленне: не, ні, няма)
без (без)
у (становішча: у)
у (што)
на (на)
с (з)
за (для)
до (да)
иза (з, кірунак ад)
и (саюз: і, а)
или (саюз: або)
али (саюз: але)
ако … то (калі … тое, як і … так і)
таку (саюз, уступнае слова: дык вось, значыць, так як, і вось, нарэшце-то)
такожу (саюз: таксама, яшчэ)
проту (прыназоўнік: супраць, насуперак, насустрач)
вдоволу (выклічнік: досыць, хопіць, добры, будзе)
стопу (выклічнік: стоп, стой)
§9. Сінтаксіс ⇑
Сінтаксіс свабодны, але пры складаным пабудове прапановы пераважней больш жорсткая канструкцыя: хто — што зрабіў — з кім/каму — як/чаму (аб'ект — дзеянне — суб'ект — дадатак).
Прыметнік стаіць перад назоўнікам.
Дзеепрыметнік стаіць перад назоўнікам.
Дзеяслоў стаіць пасля назоўніка.
Прыналежныя займеннікі варта пасля вызначанага слова.
Алфавіт ⇑
У словко выкарыстоўваецца два алфавіту: лацінка і кірыліца.
Алфавіт словко складаецца з 25 літар.
a - а
b - б
c - ц
ch - ч
d - д
e - е (е, э)
f - ф
g - г
h - х
i - и (i, ы)
j - й
k - к
l - л
m - м
n - н
o - о
p - п
r - р
s - с
sh - ш
t - т
u - у (у, ў)
v - в
z - з (з, дз)
zh - ж (ж, дж)
Асаблівасці вымаўлення ⇑
Літара «Е» пазначае гукі «е» і «э». У словко гэта адзін гук, які можна прамаўляць як:
(1) цвёрдае «э»,
(2) ётаваныя «йэ», «е»,
(3) што-то сярэдняе паміж гэтымі гукамі.
Літарай «И» пазначаюцца гукі «і» і «ы», якія ў словко не адрозніваюцца і могуць прамаўляцца як:
(1) «i»,
(2) «ы»,
(3) нешта сярэдняе.
Гуку «щ» у словко няма. Літара «Ш» пазначае гук «ш», які пры вымаўленні можа мякчэць да гуку «щ». Таксама няма гукаў «дз» і «дж».
Магчымыя озвончения або аглушэння зычных: «б/п», «г/х», «д/т» (аглушэнне звычайна на канцы слоў).
Варыянты вымаўлення лічацца дыялектных. Адзінае правіла — вымаўленне павінна быць аднастайным, нельга змешваць дыялектныя вымаўленне, г.зн. калі «Е» вымаўляецца як «Э», а «И» як «Ы», так яны павінны прамаўляцца ва ўсёй прамовы.